Obsługa żurawi, szkolenie

Czym są żurawie i jakie są ich rodzaje

Żuraw to urządzenie dźwigowe z wysięgnikiem, które podnosi i przemieszcza ładunek w dużym zasięgu i na znaczną wysokość. Rodzajów jest wiele: żurawie przeładunkowe montowane na pojazdach (popularne HDS), żurawie samojezdne na podwoziu kołowym lub gąsienicowym, żurawie wieżowe i szybkomontujące używane na budowach, a także żurawie stacjonarne i przewoźne. Każdy typ ma inną charakterystykę pracy, inne zagrożenia i inny zakres wymaganego przygotowania. Wspólne jest to, że żurawie operują ciężkim ładunkiem na wysięgu, gdzie o bezpieczeństwie decydują udźwig zależny od wysięgu, stateczność podłoża i warunki atmosferyczne, zwłaszcza wiatr. To urządzenia, przy których błąd rzadko jest drobny.

Kiedy potrzebne są uprawnienia UDT

Żurawie są urządzeniami objętymi dozorem technicznym, dlatego ich obsługa wymaga zaświadczenia kwalifikacyjnego wydanego przez Urząd Dozoru Technicznego po zdanym egzaminie. Obowiązek wynika z ustawy o dozorze technicznym, a zasady sprawdzania kwalifikacji określa rozporządzenie Dz.U. 2019 poz. 1008; operator musi być pełnoletni i mieć zaświadczenie odpowiadające rodzajowi obsługiwanego żurawia, uprawnienie na żuraw HDS nie jest tym samym co na żuraw wieżowy czy samojezdny. Równolegle obowiązki dozorowe spoczywają na pracodawcy: żuraw może być eksploatowany wyłącznie na podstawie ważnej decyzji UDT, musi przechodzić badania dozorowe, a jego eksploatujący ocenia wykorzystanie resursu zgodnie z rozporządzeniem Dz.U. 2018 poz. 2176. Uprawniony operator i sprawne, dozorowane urządzenie to nierozłączne warunki bezpiecznej pracy.

Obsługa żurawi wieżowych i rola zespołu

Szczególne wymagania dotyczą żurawi wieżowych i szybkomontujących, których obsługę reguluje odrębne rozporządzenie (Dz.U. 2018 poz. 2147). Wprowadza ono obowiązek współpracy operatora z sygnalistą i hakowym, zasady komunikacji oraz plan pracy żurawia w warunkach kolizyjnych. Określa też ograniczenia czasu wykonywania czynności przez operatora, chroniące go przed zmęczeniem, które przy tej pracy bywa groźne.

Oznacza to, że obsługa żurawia wieżowego to praca zespołowa: operator odpowiada za sterowanie, ale bezpieczeństwo zależy również od sygnalisty wyznaczającego drogę ładunku, hakowego mocującego ładunek oraz od koordynacji operacji. Szkolenie operatora uwzględnia tę współpracę, bo najlepsze prowadzenie żurawia nie zastąpi dobrze zorganizowanego zespołu dźwigowego.

Ważność zaświadczenia kwalifikacyjnego

Okres ważności zaświadczenia zależy od rodzaju żurawia i jest wskazany w załączniku do rozporządzenia Dz.U. 2019 poz. 1008. Dla żurawi przenośnych (HDS), przewoźnych i stacjonarnych okres ten wynosi zwykle 10 lat. Dla żurawi samojezdnych oraz wieżowych, szybkomontujących i szynowych jest krótszy i wynosi 5 lat, co odzwierciedla wyższe wymagania i większe zagrożenia tej pracy. Po upływie ważności zaświadczenie można przedłużyć na wniosek, jeśli operator wykonywał czynności objęte uprawnieniem przez co najmniej 3 lata w ostatnich 5 latach ważności.

Dla firmy oznacza to konieczność pilnowania różnych cykli odnowień zależnie od typu żurawia. Najlepiej ująć wszystkie terminy w matrycy uprawnień z wyprzedzającymi alertami, aby operator nie stracił uprawnień w trakcie realizacji zadania.

Rodzaje żurawi i uprawnienia: zestawienie

Poniższe zestawienie porządkuje najważniejsze rodzaje żurawi wraz z typowym okresem ważności zaświadczenia. Dokładne kategorie i okresy określa załącznik do rozporządzenia Dz.U. 2019 poz. 1008.

Rodzaj żurawia	Zastosowanie	Ważność zaświadczenia	Uwaga praktyczna
Żuraw przeładunkowy (HDS)	Załadunek i rozładunek pojazdów	Zwykle 10 lat	Montowany na samochodzie
Żuraw stacjonarny i przewoźny	Prace w stałym miejscu	Zwykle 10 lat	Ustawiony na czas prac
Żuraw samojezdny	Prace mobilne na placu	5 lat	Duży udźwig i zasięg
Żuraw wieżowy i szybkomontujący	Budownictwo, duże wysokości	5 lat	Wymaga sygnalisty i hakowego
Żuraw szynowy	Prace po torze	5 lat	Ruch po wyznaczonej trasie

Zestawienie pokazuje, że rodzaj żurawia decyduje zarówno o zakresie uprawnień, jak i o okresie ich ważności. Firma korzystająca z żurawi samojezdnych czy wieżowych musi pilnować krótszego, pięcioletniego cyklu odnowień.

Codzienna obsługa i wpływ warunków

Bezpieczna praca żurawiem zaczyna się od przygotowania i oceny warunków. Codzienna rutyna operatora obejmuje dwie kluczowe kwestie:

• kontrola przed pracą, sprawdzenie mechanizmów, lin, haka, ograniczników udźwigu i wysięgu, hamulców, podpór oraz stanu podłoża, na którym stoi żuraw;
• ocena warunków atmosferycznych, przede wszystkim siły wiatru, który przy dużym wysięgu i lekkim, powierzchniowym ładunku potrafi doprowadzić do utraty stateczności lub niekontrolowanego ruchu ładunku.

Szkolenie kładzie nacisk na te dwie kwestie, bo pominięcie oceny podłoża lub wiatru należy do najczęstszych przyczyn wywrócenia żurawia i upadku ładunku.

Najczęstsze zagrożenia i błędy

Najgroźniejsze zdarzenia przy żurawiach to wywrócenie urządzenia, upadek ładunku, uderzenie ładunkiem osoby w strefie pracy, kolizja z linią energetyczną lub innym żurawiem oraz przygniecenie przy montażu i demontażu. Typowe błędy to przekraczanie udźwigu dla danego wysięgu, praca bez wysuniętych lub źle podpartych podpór, lekceważenie wiatru, brak sygnalisty i hakowego oraz dopuszczanie ludzi w strefę zagrożenia. Wiele z nich wynika z presji czasu na budowie, dlatego szkolenie łączy wiedzę techniczną z dyscypliną i zasadami organizacji prac dźwigowych.

Zakres i przebieg szkolenia

Szkolenie z obsługi żurawi przygotowuje operatora do bezpiecznej i zgodnej z przepisami pracy oraz do egzaminu przed komisją UDT, w zakresie odpowiadającym rodzajowi żurawia. Obejmuje budowę i rodzaje żurawi, charakterystyki udźwigu i wysięgu, stateczność i przygotowanie stanowiska, przepisy dozoru technicznego i obowiązki operatora, wpływ warunków atmosferycznych, współpracę z sygnalistą i hakowym oraz zasady pracy w warunkach kolizyjnych, a także codzienną kontrolę urządzenia. Część praktyczna obejmuje ćwiczenia na konkretnym typie żurawia. Adresowane jest do operatorów pracujących na budowach, placach i w zakładach oraz kandydatów na tę funkcję.

Ryzyko obsługi bez uprawnień

Obsługa żurawia bez ważnego zaświadczenia to bardzo poważne ryzyko na trzech poziomach. Prawnie, powierzenie takiej pracy narusza przepisy o dozorze technicznym i obciąża pracodawcę oraz osoby kierujące, także odpowiedzialnością karną w razie wypadku. Operacyjnie, brak uprawnionej obsady oznacza przestój, a wypadek, wstrzymanie robót i długie postępowanie. W wymiarze ludzkim, wywrócenie żurawia czy upadek ładunku z dużej wysokości to jedne z najcięższych wypadków w budownictwie, często śmiertelne i dotykające wielu osób. Przeszkolenie operatorów usuwa te ryzyka u źródła.

Co zyskuje firma

Przeszkoleni operatorzy żurawi to bezpieczne prace dźwigowe, zgodność z ustawą o dozorze technicznym i przepisami o obsłudze żurawi oraz mniejsze ryzyko wypadków i wstrzymania robót. To płynniejszy przebieg budowy, mniej uszkodzeń i przestojów oraz pewność podczas kontroli PIP i UDT. To także element systemu zarządzania bhp zgodnego z ISO 45001:2018, w którym kompetencje pracowników to punkt 7.2. Szkolimy operatorów żurawi i pomagamy pilnować ważności ich zaświadczeń, w powiązaniu ze szkoleniami dla sygnalistów-hakowych, koordynatorów transportu pionowego oraz z kontrolą operacji transportowych. Skontaktuj się z nami i sprawdź, czy Twoje żurawie obsługują wyłącznie osoby z ważnym, właściwym uprawnieniem, zanim o braku przypomni wypadek lub kontrola.