6 min czytania
Pożar w miejscu pracy rozwija się szybciej, niż większość ludzi się spodziewa, w kilka minut dym może odciąć drogi ewakuacji, a panika zrobić resztę. O tym, czy zdarzenie skończy się ugaszonym zarzewiem, czy tragedią, decyduje najczęściej pierwsza reakcja pracowników: czy wiedzą, jak zaalarmować, czym i jak gasić oraz jak bezpiecznie się ewakuować. Szkolenie z zakresu ochrony przeciwpożarowej daje tę wiedzę i, co ważniejsze, wyrabia właściwe odruchy. To nie tylko obowiązek prawny, ale realne przygotowanie na sytuację, w której liczą się sekundy. Poniżej wyjaśniamy, czego uczy takie szkolenie, kto mu podlega, jakie są klasy pożarów i środki gaśnicze oraz co zyskuje firma, która przygotowuje załogę na wypadek pożaru.
Czym jest szkolenie z ochrony przeciwpożarowej
Szkolenie z zakresu ochrony przeciwpożarowej to przygotowanie pracowników do zapobiegania pożarom oraz do prawidłowego zachowania, gdy do pożaru dojdzie. Obejmuje wiedzę teoretyczną, przyczyny powstawania pożarów, klasy pożarów, zasady ewakuacji, oraz, w wersji rozszerzonej, praktyczne ćwiczenia z użycia podręcznego sprzętu gaśniczego. Jego celem nie jest zrobienie ze wszystkich strażaków, lecz nauczenie właściwych, szybkich reakcji: jak rozpoznać zagrożenie, jak zaalarmować, kiedy i czym gasić zarzewie, a kiedy natychmiast się ewakuować. Dobrze poprowadzone szkolenie łączy więc wiedzę z wyrobieniem odruchów, bo w sytuacji realnego pożaru, w dymie i pod presją, liczy się to, co pracownik ma przećwiczone, a nie tylko przeczytane.
Obowiązek szkolenia i kto za nie odpowiada
Ochrona przeciwpożarowa to obowiązek wynikający z ustawy o ochronie przeciwpożarowej oraz z Kodeksu pracy. Właściciel, zarządca lub użytkownik obiektu ma obowiązek zapewnić jego ochronę przeciwpożarową, w tym zaznajomić pracowników z przepisami ppoż. Kodeks pracy w art. 209(1) nakłada z kolei na pracodawcę obowiązek wyznaczenia pracowników do wykonywania działań w zakresie zwalczania pożarów i ewakuacji oraz zapewnienia im odpowiedniego przeszkolenia. Elementy ochrony przeciwpożarowej pojawiają się już w szkoleniu wstępnym bhp (instruktaż ogólny obejmuje zasady ppoż i pierwszej pomocy), ale w wielu firmach, zwłaszcza o podwyższonym ryzyku lub z dużą liczbą osób, potrzebne jest szkolenie pogłębione i praktyczne. Odpowiedzialność za jego zapewnienie spoczywa na pracodawcy i osobach zarządzających obiektem, a jego brak jest jedną z kwestii sprawdzanych zarówno przez Państwową Inspekcję Pracy, jak i Państwową Straż Pożarną.
Czego uczy szkolenie
Trzon szkolenia stanowi wiedza, która realnie ratuje życie i mienie. Uczestnicy poznają najczęstsze przyczyny pożarów w danym środowisku pracy, zasady ich zapobiegania, klasy pożarów i dobór właściwych środków gaśniczych, a także zasady alarmowania i postępowania w razie pożaru. Kluczowym elementem jest ewakuacja: znajomość dróg i wyjść ewakuacyjnych, zasad bezpiecznego opuszczania budynku oraz miejsca zbiórki.
W wersji praktycznej dochodzą ćwiczenia z użycia gaśnic i innego podręcznego sprzętu gaśniczego, często na realnym ogniu w bezpiecznych, kontrolowanych warunkach. To ważne, bo jednym z najczęstszych problemów podczas pożaru jest to, że pracownicy nigdy wcześniej nie trzymali gaśnicy w ręku i nie wiedzą, jak jej użyć. Program dostosowuje się do specyfiki firmy: inne zagrożenia występują w biurze, inne w magazynie z materiałami łatwopalnymi, a jeszcze inne w zakładzie chemicznym.
Wyznaczeni do zwalczania pożarów i ewakuacji
Podobnie jak w przypadku pierwszej pomocy, pracodawca ma obowiązek wyznaczyć konkretnych pracowników do działań w zakresie zwalczania pożarów i ewakuacji. To osoby, które w razie zdarzenia pełnią określone role: alarmują, kierują ewakuacją, sprawdzają, czy nikt nie pozostał w budynku, i współpracują z przybyłymi służbami. Ich liczba i przeszkolenie powinny być dostosowane do rodzaju i poziomu zagrożeń oraz do wielkości i organizacji obiektu.
Wyznaczenie musi być realne i udokumentowane, a nie pozorne, a wyznaczone osoby powinny przejść szkolenie odpowiadające ich rozszerzonej roli. To one są „liderami” ewakuacji, od których w sytuacji paniki zależy, czy wszyscy sprawnie i bezpiecznie opuszczą budynek. Dlatego ich przygotowanie ma znaczenie krytyczne: dobrze przeszkolony koordynator ewakuacji potrafi zapobiec chaosowi, który w pożarze bywa groźniejszy niż sam ogień.
Klasy pożarów i środki gaśnicze: przegląd
Skuteczne gaszenie zależy od dobrania środka gaśniczego do rodzaju palącego się materiału, użycie niewłaściwego może być nieskuteczne, a nawet niebezpieczne (np. woda do palącego się oleju lub urządzeń elektrycznych). Poniżej klasy pożarów i odpowiadające im środki gaśnicze.
| Klasa pożaru | Co się pali | Przykłady | Środek gaśniczy |
|---|---|---|---|
| Klasa A | Ciała stałe pochodzenia organicznego | Drewno, papier, tkaniny | Woda, piana, proszek ABC |
| Klasa B | Ciecze palne i topiące się | Benzyna, oleje, farby, rozpuszczalniki | Piana, proszek, dwutlenek węgla |
| Klasa C | Gazy palne | Propan, metan, wodór | Proszek, dwutlenek węgla |
| Klasa D | Metale | Magnez, sód, aluminium | Proszek specjalny do metali |
| Klasa F | Tłuszcze i oleje kuchenne | Frytkownice, oleje spożywcze | Gaśnica do tłuszczów (klasa F) |
Zestawienie pokazuje, dlaczego świadomość klas pożarów jest tak ważna, a jednocześnie dlaczego przy pożarze urządzeń pod napięciem czy tłuszczów kuchennych odruchowe sięgnięcie po wodę bywa katastrofalne. Szkolenie uczy rozpoznawać te sytuacje i sięgać po właściwy sprzęt.
Ewakuacja i zachowanie w razie pożaru
Najważniejszą zasadą w razie pożaru jest ochrona życia, mienie zawsze jest wtórne. Prawidłowa reakcja opiera się na kilku krokach: zaalarmowaniu (osób w pobliżu i straży pożarnej), próbie ugaszenia zarzewia, jeśli jest to bezpieczne, oraz ewakuacji. W praktyce najważniejsze są dwie zasady, które szkolenie mocno utrwala:
- alarmuj i ewakuuj się, nie ryzykując życia, gasić samodzielnie można tylko małe zarzewie i tylko wtedy, gdy nie odcina to drogi ucieczki;
- ewakuuj się drogami ewakuacyjnymi, nie windą, kierując się do wyznaczonych wyjść i miejsca zbiórki, i pomóż osobom, które potrzebują wsparcia.
Szkolenie uczy też, jak poruszać się w zadymieniu (nisko, przy podłodze), jak sprawdzać drzwi przed otwarciem i jak nie ulec panice. Te odruchy najlepiej utrwala praktyka, dlatego szkolenie warto łączyć z próbną ewakuacją, która sprawdza organizację i przygotowanie w realistycznych warunkach.
Najczęstsze błędy i zaniedbania
Najczęstszy błąd to potraktowanie ochrony przeciwpożarowej wyłącznie jako teorii, bez ćwiczeń z gaśnicą i bez próbnej ewakuacji. Kolejne to nieznajomość rozmieszczenia sprzętu gaśniczego i dróg ewakuacyjnych, zastawianie wyjść i dojść do gaśnic, brak wyznaczonych osób do zwalczania pożarów i ewakuacji, nieaktualna instrukcja bezpieczeństwa pożarowego oraz przekonanie „u nas się nie pali”. Osobnym zaniedbaniem jest brak odświeżania wiedzy, bo odruchy, których się nie ćwiczy, zawodzą dokładnie wtedy, gdy są najbardziej potrzebne. Efektem tych błędów bywa chaos i strata cennych minut w sytuacji, w której każda z nich się liczy.
Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego i sprzęt
Szkolenie pracowników jest ściśle powiązane z dokumentacją i wyposażeniem obiektu. Dla wielu obiektów obowiązkowa jest instrukcja bezpieczeństwa pożarowego określająca zasady zapobiegania pożarom, sposoby postępowania w razie pożaru, warunki ewakuacji i rozmieszczenie sprzętu, a pracownicy powinni znać jej kluczowe elementy. Do tego dochodzi wyposażenie: gaśnice właściwych typów, hydranty, oznakowanie dróg ewakuacyjnych, oświetlenie awaryjne i systemy alarmowe. Sprzęt musi być sprawny, właściwie rozmieszczony i regularnie kontrolowany. Szkolenie łączy te elementy w całość: uczy pracowników, gdzie znajduje się sprzęt, jak go użyć i jak postępować zgodnie z instrukcją obiektu, bo najlepsza dokumentacja nie działa, jeśli ludzie jej nie znają.
Podstawa prawna
Obowiązki w zakresie ochrony przeciwpożarowej wynikają przede wszystkim z ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, która nakłada na właścicieli, zarządców i użytkowników obiektów obowiązek zapewnienia ochrony ppoż i zaznajomienia z jej zasadami. Szczegółowe wymagania, instrukcja bezpieczeństwa pożarowego, warunki ewakuacji, wyposażenie w gaśnice, określa rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U. 2010 nr 109 poz. 719). Uzupełnia je art. 209(1) Kodeksu pracy (wyznaczenie pracowników do zwalczania pożarów i ewakuacji). Gotowość na sytuacje awaryjne, w tym pożar, wpisuje się też w system zarządzania bhp zgodny z ISO 45001:2018 (pkt 8.2).
Co zyskuje firma
Przeszkolona z ochrony przeciwpożarowej załoga to realna zdolność zapobiegania pożarom i prawidłowej reakcji, gdy do nich dojdzie, spełnienie obowiązków z ustawy o ochronie ppoż i art. 209(1) Kodeksu pracy oraz gotowość na kontrole PIP i Państwowej Straży Pożarnej. To także ochrona życia i mienia oraz mniejsze ryzyko, że drobne zarzewie przerodzi się w katastrofę. Szkolenia z ochrony przeciwpożarowej prowadzimy praktycznie, z ćwiczeniami gaszenia i w powiązaniu z instrukcją oraz próbną ewakuacją, dopasowując program do zagrożeń obiektu, dla firm od małych zakładów po międzynarodowe korporacje. Skontaktuj się z nami i sprawdź, jak przygotować swoją firmę i ludzi na wypadek pożaru.