Prac o najwyższym ryzyku nie wykonuje się z marszu

To prace o podwyższonym ryzyku ciężkiego lub śmiertelnego wypadku, wymagające szczególnych środków ostrożności i organizacji. Ogólne przepisy bhp wskazują przykłady oraz obowiązek, by pracodawca sam określił, które czynności w jego firmie do nich należą.

M.in. prace na wysokości, w przestrzeniach zamkniętych, przy urządzeniach energetycznych, roboty ziemne i w wykopach, rozbiórki, prace z materiałami niebezpiecznymi i pożarowo niebezpieczne. Katalog nie jest zamknięty.

Pracodawca. To on ustala i aktualizuje wykaz prac szczególnie niebezpiecznych w zakładzie, uwzględniając własne procesy. Z wykazu wynikają procedury, nadzór i zabezpieczenia dla poszczególnych prac.

To nadzór wyznaczonej, kompetentnej osoby przez cały czas trwania pracy, a nie okazjonalne zaglądanie. Jest jednym z trzech filarów reżimu, obok instruktażu i środków zabezpieczających.

Imienny podział pracy, kolejność zadań i środki ostrożności dla poszczególnych czynności. Ma być konkretny i odnosić się do rzeczywistych zagrożeń, prowadzony przed pracą i udokumentowany.

Nie każda, ale wiele podlega szczegółowym wymaganiom: prace pożarowo niebezpieczne, zezwolenia, przestrzenie zamknięte, pomiarów, prace energetyczne, polecenia pisemnego. Organizacja tych prac to wspólny fundament dla takich procedur.

Obszar regulują ogólne przepisy bhp i przepisy szczegółowe, poniżej najważniejsze:

1. zasady ogólne: rozporządzenie MPiPS z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bhp (Dz.U. 2003 nr 169 poz. 1650), definicja, wykaz, nadzór, instruktaż i zabezpieczenia;
2. obowiązek wykazu: ten sam akt: pracodawca ustala i aktualizuje wykaz prac szczególnie niebezpiecznych w zakładzie;
3. roboty budowlane: rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 6 lutego 2003 r. (Dz.U. 2003 nr 47 poz. 401), szczegółowe wymagania dla robót budowlanych;
4. prace pożarowo niebezpieczne: rozporządzenie MSWiA z 7 czerwca 2010 r. (Dz.U. 2010 nr 109 poz. 719), zezwolenia i zabezpieczenia;
5. obowiązki pracodawcy: art. 207, art. 212 i art. 226 Kodeksu pracy, organizacja, nadzór i ocena ryzyka;
6. przepisy szczegółowe: odrębne wymagania dla pracy na wysokości, w przestrzeniach zamkniętych i przy urządzeniach energetycznych;
7. system zarządzania: ISO 45001:2018, w której nadzór operacyjny to punkt 8.1.

Między innymi prace na wysokości, w przestrzeniach zamkniętych i zbiornikach, przy urządzeniach energetycznych, roboty ziemne i w wykopach, prace rozbiórkowe, prace z materiałami niebezpiecznymi i wybuchowymi oraz prace pożarowo niebezpieczne. Katalog nie jest zamknięty, pracodawca musi ocenić własne procesy i dopisać do wykazu te czynności, które w jego warunkach niosą szczególne zagrożenie, nawet jeśli nie ma ich na liście przykładowej.

Obowiązek ten spoczywa na pracodawcy. To on ustala i aktualizuje wykaz prac szczególnie niebezpiecznych występujących w zakładzie, uwzględniając specyfikę własnych procesów. Wykaz jest dokumentem roboczym, z którego wynikają konkretne procedury, nadzór i zabezpieczenia dla poszczególnych prac. Jego brak lub nieaktualność to jedno z częstszych uchybień wychwytywanych podczas kontroli PIP.

Imienny podział pracy, jasne wskazanie, kto co robi, kolejność wykonywania zadań oraz środki ostrożności dotyczące poszczególnych czynności. Instruktaż ma być konkretny i odnosić się do rzeczywistych zagrożeń danej pracy, a nie ograniczać się do ogólnego przypomnienia, by uważać. Prowadzi się go przed rozpoczęciem pracy i dokumentuje, by w razie kontroli lub zdarzenia wykazać właściwą organizację.

Nie każda, ale wiele z nich podlega dodatkowym, szczegółowym wymaganiom. Prace pożarowo niebezpieczne wymagają pisemnego zezwolenia, prace w przestrzeniach zamkniętych, pomiarów atmosfery i procedury wejścia, a prace przy urządzeniach energetycznych, polecenia pisemnego. Organizacja prac szczególnie niebezpiecznych to wspólny fundament, na którym budowane są te szczegółowe procedury dla konkretnych rodzajów prac.

Brak aktualnego wykazu prac szczególnie niebezpiecznych, traktowanie ich jak zwykłych, brak bezpośredniego nadzoru lub nadzór jedynie formalny, ogólnikowy instruktaż bez imiennego podziału zadań, pomijanie zabezpieczeń oraz nieuwzględnianie przepisów szczegółowych. Wspólnym mianownikiem jest rutyna i presja czasu, przekonanie, że już to robiliśmy i było dobrze. To właśnie brak organizacji, a nie umiejętności, najczęściej stoi za najcięższymi wypadkami.

Kadra kierownicza, brygadziści, osoby wyznaczane do nadzoru prac szczególnie niebezpiecznych oraz służby bhp odpowiedzialne za ich organizację. Szkolenie jest szczególnie ważne dla osób, które tworzą wykaz, prowadzą instruktaże i sprawują nadzór, bo to od jakości ich pracy zależy bezpieczeństwo w najbardziej ryzykownych obszarach działalności firmy.

To szkolenie daje wspólny fundament organizacyjny dla wszystkich prac szczególnie niebezpiecznych: zasady wykazu, nadzoru, instruktażu i zabezpieczeń. Szkolenia dla konkretnych prac, na wysokości, w przestrzeniach zamkniętych, wykopach czy przy spawaniu, pogłębiają ten fundament o wymagania szczegółowe. Najlepiej łączyć oba poziomy: ogólną organizację i szczegółowe procedury.

Podstawą są: aktualny wykaz prac szczególnie niebezpiecznych, zapisy z instruktaży z imiennym podziałem zadań, dokumentacja wyznaczenia osób nadzorujących oraz, dla wybranych prac, zezwolenia i wyniki pomiarów. Taka dokumentacja pozwala w razie kontroli lub zdarzenia wykazać, że praca była właściwie zorganizowana i nadzorowana, a nie prowadzona z rozpędu.

Realne bezpieczeństwo w obszarach o najwyższym ryzyku, zgodność z przepisami bhp oraz gotowość na kontrolę i sytuacje awaryjne. To mniej najcięższych wypadków, a więc ochrona ludzi i ograniczenie odpowiedzialności kadry kierowniczej. To także spójny fundament dla szczegółowych procedur oraz element systemu zarządzania bhp zgodnego z ISO 45001:2018, w którym prace o najwyższym ryzyku są nadzorowane w sposób planowy.