Nawet płytki wykop potrafi zasypać i udusić

Ryzyko rośnie z głębokością, ale groźne bywają już wykopy płytkie, zwłaszcza w gruntach nawodnionych i nasypowych. Ściany o odpowiedniej głębokości zabezpiecza się obudową lub bezpiecznymi skarpami, dobranymi do gruntu, nie zakłada się, że ziemia się utrzyma.

Obudowa, szalowanie, ścianki i systemy rozporowe podpierające pionowe ściany, oraz skarpowanie, bezpieczne nachylenie ścian. Wybór zależy od głębokości, gruntu, wody i miejsca. Ważne są też bezpieczne zejścia do wykopu.

Bo naruszenie kabli, gazociągów czy wodociągów podczas kopania grozi porażeniem, wybuchem, zalaniem lub zatruciem. Przebieg sieci ustala się przed robotami, a w ich rejonie pracuje szczególnie ostrożnie, często ręcznie.

Balustradami i oznakowaniem, zwłaszcza przy ruchu pieszych, oraz odsunięciem urobku i maszyn od krawędzi, by nie obciążały ściany i nie prowokowały obsunięcia.

Bo grozi to kolejnym zasypaniem i śmiercią ratującego, grunt jest niestabilny i kolejne partie mogą runąć. Zamiast tego wzywa się pomoc i prowadzi akcję ratunkową w sposób kontrolowany.

W wymiarze ludzkim, przygniecenie i uduszenie po obsunięciu ściany. Prawnie, poważne naruszenie przepisów bhp, obciążające pracodawcę i kierownictwo budowy. Operacyjnie, zawalenie wykopu, awaria mediów, przestój i postępowanie.

Bo ściana wykopu może obsunąć się bez ostrzeżenia i zasypać pracownika. Wbrew intuicji nie trzeba do tego głębokiego wykopu, już warstwa ziemi sięgająca pasa potrafi unieruchomić człowieka, a masa gruntu na klatce piersiowej uniemożliwia oddychanie. Odkopanie zasypanej osoby zwykle trwa zbyt długo, dlatego zasypania często kończą się śmiercią. Do tego dochodzą upadki do wykopu, naruszenie mediów i zalanie.

Obszar regulują przepisy bhp przy robotach budowlanych, poniżej najważniejsze:

1. roboty budowlane i ziemne: rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 6 lutego 2003 r. w sprawie bhp podczas wykonywania robót budowlanych (Dz.U. 2003 nr 47 poz. 401), zabezpieczanie wykopów i roboty ziemne;
2. prace szczególnie niebezpieczne: rozporządzenie MPiPS z 26 września 1997 r. (Dz.U. 2003 nr 169 poz. 1650), nadzór, instruktaż i środki zabezpieczające;
3. uzbrojenie terenu: obowiązek rozpoznania przebiegu sieci przed rozpoczęciem robót ziemnych;
4. zabezpieczenie krawędzi: wymagania dotyczące balustrad, oznakowania i odsunięcia urobku od krawędzi;
5. obowiązki pracodawcy i kierownika budowy: art. 207 i art. 212 Kodeksu pracy, organizacja i nadzór bezpiecznych warunków pracy;
6. plan BIOZ: plan bezpieczeństwa i ochrony zdrowia uwzględniający zagrożenia robót ziemnych;
7. system zarządzania: ISO 45001:2018, w której identyfikacja zagrożeń i nadzór to punkty 6.1.2 i 8.1.

Ryzyko obsunięcia rośnie z głębokością, ale groźne bywają już wykopy stosunkowo płytkie, zwłaszcza w gruntach nawodnionych, nasypowych i niespoistych. Ściany wykopów o odpowiedniej głębokości muszą być zabezpieczone przez obudowę albo bezpieczne nachylenie skarp; sposób i parametry dobiera się do rodzaju i stanu gruntu oraz warunków wodnych. Zasada jest jedna: nie zakłada się z góry, że „ziemia się utrzyma”.

Dwa podstawowe. Obudowa, szalowanie, ścianki, boksy szalunkowe i systemy rozporowe, które podpierają pionowe ściany i przenoszą napór gruntu, stosowana zwłaszcza przy głębokich wykopach lub braku miejsca na skarpy. Skarpowanie, nadanie ścianom bezpiecznego nachylenia, przy którym grunt nie osuwa się samoczynnie. Wybór zależy od głębokości, rodzaju gruntu, warunków wodnych i dostępnej przestrzeni. Ważne są też bezpieczne zejścia do wykopu.

Wodę gruntową i opadową trzeba kontrolować i w razie potrzeby odprowadzać, bo osłabia ściany wykopu, zwiększa ryzyko obsunięcia i utrudnia pracę. Stosuje się odwadnianie, pompy i odpowiednie ukształtowanie dna. Po opadach i roztopach stan wykopu wymaga szczególnej kontroli, ponieważ nasiąknięty grunt traci stabilność i wcześniej bezpieczna ściana może zacząć się osuwać.

Bo grozi to kolejnym zasypaniem i śmiercią ratującego. Obsuwający się grunt jest niestabilny, a kolejne partie ziemi mogą runąć w każdej chwili. Zamiast wchodzić bez zabezpieczenia, wzywa się pomoc, zabezpiecza teren i prowadzi akcję ratunkową w sposób kontrolowany. Podobnie jak w przestrzeniach zamkniętych, pochopny ratunek w wykopie najczęściej mnoży ofiary, dlatego szkolenie uczy właściwego postępowania.

Praca w niezabezpieczonym wykopie, brak obudowy lub skarp przy odpowiedniej głębokości, składowanie urobku i ustawianie maszyn tuż przy krawędzi, pominięcie rozpoznania uzbrojenia terenu, lekceważenie napływu wody oraz brak bezpiecznych zejść. Wiele z nich wynika z presji czasu i przekonania, że płytki wykop jest bezpieczny, a to właśnie takie prace bywają śmiertelne.

Pracownicy wykonujący roboty ziemne, operatorzy maszyn, brygadziści oraz kadra organizująca i nadzorująca prace w wykopach. Warto objąć nim także osoby odpowiedzialne za przygotowanie budowy i plan BIOZ. Program dopasowujemy do rodzaju robót, inaczej wygląda wąski wykop instalacyjny w mieście, a inaczej szeroki wykop fundamentowy.

Roboty ziemne i praca w wykopach zaliczają się do prac szczególnie niebezpiecznych, gdy niosą podwyższone ryzyko, zwłaszcza przy większej głębokości, w trudnym gruncie, przy uzbrojeniu terenu lub w pobliżu ruchu. Wymagają wtedy bezpośredniego nadzoru, instruktażu z imiennym podziałem pracy i odpowiednich zabezpieczeń, zgodnie z ogólnymi przepisami bhp.

Przede wszystkim ochronę życia pracowników przed zasypaniem, a także zgodność z przepisami o robotach budowlanych i pracach szczególnie niebezpiecznych oraz mniejsze ryzyko awarii mediów i przestojów. To płynniejszy, bezpieczniejszy przebieg robót ziemnych i pewność podczas kontroli PIP. To także element systemu zarządzania bhp zgodnego z ISO 45001:2018, w którym zagrożenia robót ziemnych są rozpoznawane i nadzorowane, a nie lekceważone.