„Tylko lutowanie” potrafi truć po cichu

Lutowanie nie topi łączonych metali i nie ma łuku, więc brak intensywnego promieniowania, a temperatury są niższe. Zagrożenia mają inny charakter, dominują opary topników i metali oraz, przy lutowaniu twardym, praca z palnikiem i butlami.

Topniki wydzielają drażniące i uczulające opary, a luty z ołowiem lub kadmem, opary toksyczne. Systematyczne wdychanie ich w słabo wentylowanych pomieszczeniach prowadzi do chorób układu oddechowego i zatruć.

Gdy lutowanie twarde prowadzone jest palnikiem gazowym poza stałym stanowiskiem. Podlega wtedy zasadom z rozporządzenia Dz.U. 2010 nr 109 poz. 719: usunięcie palnych, sprzęt gaśniczy i dozór po pracy.

Skuteczna wentylacja i odciągi miejscowe, a gdy nie wystarczają, ochrona dróg oddechowych. Przy lutach ołowiowych ważna jest higiena, w tym mycie rąk przed jedzeniem, by ograniczyć połknięcie zanieczyszczeń.

Butle trzeba właściwie przechowywać, zabezpieczać przed przewróceniem i chronić przed ciepłem, a przed pracą sprawdzać szczelność instalacji oraz stan reduktorów i węży. Nieszczelność grozi pożarem lub wybuchem.

W wymiarze ludzkim, choroby układu oddechowego, zatrucia, a przy lutowaniu twardym oparzenia, pożar i wybuch. Prawnie, naruszenie bhp i przepisów ppoż. Operacyjnie, przestój i straty po pożarze lub awarii butli.

Lutowanie to łączenie metali stopiwem (lutem) o temperaturze topnienia niższej niż łączone elementy, które same się nie topią. Wyróżnia się lutowanie miękkie, do około 450 stopni, wykonywane zwykle lutownicą z grotem (elektronika, elektrotechnika, instalacje), oraz lutowanie twarde, w wyższych temperaturach, najczęściej palnikiem gazowym (instalacje chłodnicze, hydraulika, jubilerstwo). Obie techniki są precyzyjne, ale każda niesie realne zagrożenia, głównie chemiczne i cieplne.

Obszar regulują przepisy bhp, przeciwpożarowe i chemiczne, poniżej najważniejsze:

1. ogólne zasady bhp: rozporządzenie MPiPS z 26 września 1997 r. (Dz.U. 2003 nr 169 poz. 1650), środki ochrony i organizacja pracy;
2. czynniki chemiczne: rozporządzenie Ministra Zdrowia (Dz.U. 2005 nr 11 poz. 86), ochrona przed oparami topników i metali;
3. wartości NDS: rozporządzenie z 12 czerwca 2018 r. (Dz.U. 2018 poz. 1286), dopuszczalne stężenia, m.in. ołowiu i kadmu;
4. czynniki rakotwórcze: rozporządzenie w sprawie czynników CMR, dotyczy niektórych związków metali;
5. prace pożarowo niebezpieczne: rozporządzenie MSWiA z 7 czerwca 2010 r. (Dz.U. 2010 nr 109 poz. 719), lutowanie twarde palnikiem poza stałym stanowiskiem;
6. butle i gazy techniczne: przepisy o bezpiecznym przechowywaniu i użytkowaniu butli gazowych;
7. system zarządzania: ISO 45001:2018, w której identyfikacja zagrożeń i nadzór to punkty 6.1.2 i 8.1.

Lutowanie nie wykorzystuje łuku elektrycznego i nie topi łączonych metali, więc nie ma tu intensywnego promieniowania łuku, a temperatury są niższe. Zagrożenia mają jednak inny charakter, na pierwszy plan wysuwają się opary topników i metali oraz, przy lutowaniu twardym, praca z palnikiem i butlami. Punkt ciężkości przesuwa się więc ze spawalniczego pożaru i promieniowania na wentylację i zagrożenia chemiczne.

Podstawą jest skuteczna wentylacja i miejscowe odciągi usuwające opary od strefy oddychania, a gdy to nie wystarcza, ochrona dróg oddechowych dobrana do zagrożenia. Ważna jest też higiena: przy lutach ołowiowych mycie rąk przed jedzeniem ogranicza ryzyko połknięcia zanieczyszczeń. Szkolenie porządkuje wiedzę o tym, które luty i topniki są szczególnie groźne oraz jak ograniczać narażenie na danym stanowisku.

Butle z acetylenem, propanem czy tlenem trzeba właściwie przechowywać, zabezpieczać przed przewróceniem i chronić przed źródłami ciepła. Przed pracą sprawdza się szczelność instalacji oraz stan reduktorów i węży. Nieszczelna instalacja lub uszkodzona butla to ryzyko pożaru lub wybuchu. Szkolenie obejmuje bezpieczne posługiwanie się sprzętem gazowym oraz zasady jego przechowywania.

Lutowanie bez wentylacji w małych pomieszczeniach, lekceważenie oparów topników i lutów ołowiowych, brak higieny przy lutach z ołowiem, praca palnikiem bez usunięcia materiałów palnych i bez gaśnicy, niewłaściwe przechowywanie butli oraz pomijanie kontroli szczelności instalacji. Wspólnym mianownikiem jest niedocenianie lutowania jako czynności drobnej i bezpiecznej, mimo systematycznego narażenia na opary.

Wszyscy pracownicy wykonujący prace lutownicze, w elektronice, elektrotechnice, instalacjach, chłodnictwie, hydraulice czy jubilerstwie, oraz osoby odpowiedzialne za organizację i nadzór tych prac. Program dopasowujemy do stosowanej techniki i materiałów, bo inne zagrożenia ma lutowanie miękkie w elektronice, a inne twarde palnikiem w instalacjach chłodniczych.

Obejmuje rodzaje lutowania i ich specyfikę, zagrożenia chemiczne topników i lutów, zasady wentylacji i ochrony dróg oddechowych, ochronę przed oparzeniami, bezpieczeństwo pracy z palnikiem i butlami oraz zasady prac pożarowo niebezpiecznych przy lutowaniu twardym. Program dopasowujemy do techniki i materiałów stosowanych u klienta, z częścią praktyczną na realnym stanowisku pracy.

Ochronę zdrowia pracowników przed oparami i zatruciami, zgodność z przepisami bhp i ochrony przeciwpożarowej oraz mniejsze ryzyko oparzeń, pożaru i awarii gazowych. To mniej chorób zawodowych i zdarzeń, a więc niższe koszty. To także element systemu zarządzania bhp zgodnego z ISO 45001:2018, w którym nawet „drobne” prace lutownicze są traktowane jako realne źródło zagrożeń i objęte nadzorem.